اجرای خط‌مشی عمومی و ابزارهای آن 3-ابزارهای خط‌مشی (1)

0

اجرای خط‌مشی عمومی و ابزارهای آن

بخش سوم

ابزارهای خط‌مشی (1)

جهت دریافت نسخه الکترونیکی فایل ،کلیک کنید

طبقه‌بندی ابزارهای خط‌مشی

ابزار خط‌مشی وسایل یا تدابیری واقعی هستند که دولت برای اجرای خط‌مشی‌ها در اختیار دارد و از میان آنها باید انتخاب صورت گیرد. انتخاب ابزار غالباً به اندازه انتخاب خود خط‌مشی، بحث‌انگیز است.

دوئرن و فید[1] با طبقه‌بندی ابزارهای خط‌مشی در امتداد مقیاسی مبتنی بر میزان «اجبار قانونی» ابزار در طبقه‌بندی ابزارهای خط‌مشی چرخشی اساسی پدید آوردند. در طرح آنها «خودتنظیمی» به عنوان حداقل اجبار و «مالکیت عمومی» به عنوان حداکثر اجبار در نظر گرفته شده است. این طبقه‌بندی با طرح ضرورت تحلیل ابزارها در بستر رابطه موجود بین دولت و جامعه که در هر طبقه از ابزارها نهفته است، مبنایی استوار برای طبقه‌بندی‌های بعدی فراهم کرد.

 

ابزارهای داوطلبانه

 

 

 

ابزارهای مختلط

 

 

 

ابزارهای اجباری

کم

 

 

 

 

سطح مداخله دولت

 

 

زیاد

–    خانواده و جامعه

–    سازمان‌های داوطلب

–    بازارهای خصوصی

 

–    اطلاعات و توصیه

–    یارانه‌ها

–    اقدامات مربوط به حق ثبت

–    مالیات و پرداخت هزینه از سوی مصرف‌کننده

 

–    مقررات

–    شرکت‌های دولتی

–    تأمین مستقیم

 

وظیفه دولت در خط‌مشی‌گذاری انتخاب یک یا ترکیبی از چند ابزار است که با فعالیت مورد نظر بیشترین تناسب را دارند. در این انتخاب دولت باید محدودیت‌ها و قابلیت‌های هر مقوله از ابزارها و همچنین پیامدهای ناشی از به کارگیری آنها را مدنظر قرار دهد. ابزارهای مختلف، درجات مختلفی از اثربخشی، کارآیی، برابری، مشروعیت و حمایت سیاسی دارند که مناسب بودن آنها برای موقعیت‌های خاص را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ابزارهای داوطلبانه

میزان مداخله در ابزارهای داوطلبانه کم و یا هیچ است و اقدام موردنظر بر مبنای داوطلبانه انجام می‌شود. دولت‌ها اغلب به شکل داوطلبانه تصمیم می‌گیرند که هیچ کاری در مورد مشکل خاص عمومی انجام ندهند. بسیاری از مشکلات عمومی به وسیله این ابزارها حل و فصل می‌شوند.

خانواده و جامعه

اولین مجموعه از ابزارهای داوطلبانه که دولت می‌تواند اجرای خط‌مشی‌ها به آن تکیه کند خانواده و جامعه است. دولت می‌تواند اقداماتی در جهت گسترش نقش آنها انجام دهد. به گونه‌ای که اهداف خط‌مشی‌های دولت به شکل بهتری تحقق یابد. اصلی‌ترین مزیت ارتقای خانواده و جامعه به عنوان یکی از ابزارهای خط‌مشی عمومی آن است که هیچ هزینه‌ای برای دولت ندارد؛ مگر آنکه دولت تصمیم بگیرد یارانه یا امتیازاتی در قبال این تلاش‌ها پرداخت کند. البته، ابزارهای مبتنی بر خانواده و جامعه برای برخورد با مشکلات اقتصادی پیچیده، ضعیف هستند. اثربخشی ناشی از مقیاس نیز می‌تواند عاملی جهت تشویق دولت برای تأمین متمرکز خانواده یا جامعه باشد. به علاوه، تکیه بر این نوع ابزار برای حل مشکلات عمومی می‌تواند موجد نابرابری شود.

سازمان‌های داوطلب

اقداماتی انجام می‌دهند که به دلیل دو ویژگی واقعاً داوطلبانه‌اند.

الف) هیچ گونه اجباری از سوی دولت وجود ندارد و

ب) موانع اقتصادی مانند کسب سود و توزیع منافع در این نوع فعالیت‌ها دیده نمی‌شود.

سازمان‌های خیریه و گروه‌های غیرانتفاعی از جمله اصلی‌ترین ابزارهای تأمین‌کننده نیازهای اساسی برای افرادی هستند که خود از عهده این کار بر نمی‌آیند. ولی با گسترش دولت‌های رفاه در دهه‌های اخیر اهمیت این سازمان‌ها کاهش یافته است. سازمان‌های داوطلب، می‌توانند انعطاف‌پذیری، سرعت در پاسخگویی و فرصت برای آزمایش را فراهم کنند که در سازمان‌های دولتی، چندان دیده نمی‌شود. تلاش‌های آنها عمدتاً در بسیاری از مشکلات اقتصادی و اجتماعی کاربرد ندارد. زیرا ممکن است گروه‌های بزرگ غیرانتفاعی بوروکراتیک شوند یا در عمل با سازمان‌های دولتی تفاوتی نداشته باشند. مشکلات اجتماعی و اقتصادی به قدری گسترده‌اند که امکان رفع آنها تنها از طریق توسل به سازمان‌های غیرانتفاعی ناممکن است.

بـازار

مهم‌ترین و بحث‌انگیزترین ابزار داوطلبانه است. گرچه انگیزه اصلی هر دو طرف، منفعت شخصی است. ولی کل جامعه از این بده ـ بستان بهره‌مند می‌شود. زیرا هر آنچه را که جامعه می‌خواهد در کم‌ترین قیمت ممکن توسط بازار تأمین می‌شود. بازار وسیله‌ای اثربخش و کارا برای تأمین اکثر کالاهای خصوصی است و با استفاده از آن می‌توان مطمئن شد که منابع فقط به کالاها و خدماتی تخصیص داده خواهند شد که از سوی جامعه ارزشمند قلمداد می‌شوند.

البته بازار نمی‌تواند به میزان کافی کالاهای عمومی تأمین کند. همچنین بازارها در تأمین انواع مختلف کالاهای عوارضی و کالاهای مشترک به دلیل انواع نارسایی‌ها با دشواری‌های متعددی روبه‌رو هستند. علاوه بر این بازار یک ابزار نابرابری ساز است، زیرا فقط نیازهای کسانی را تأمین می‌کند که قادر به پرداخت هزینه‌های مربوط باشند. بنابراین بازار آزاد به معنای دقیق کلمه تقریباً هرگز در عمل به عنوان یک ابزار خط‌مشی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.

[1].  Doern & Phiddphoto_2018-04-28_12-33-49

به اشتراک گذاشتن.

درباره نویسنده

کاندیدای دکتری مدیریت دولتی- خط مشی گذاری و سیاستگذاری دانشگاه تهران، مشاور حوزه سیاستگذاری علم و فناوری، بودجه ریزی و فناوری اطلاعات

کامنت