اجرای خط‌مشی عمومی و ابزارهای آن5

0

اجرای خط‌مشی عمومی و ابزارهای آن

بخش پنجم

جهت دریافت نسخه الکترونیکی فایل،کلیک کنید

ابزارهای ترکیبی

ابزار ترکیبی دربرگیرنده ویژگی‌های هر دو ابزار داوطلبانه و اجباری است. این ابزار امکان مداخله دولت در سطوح مختلف را برای شکل‌دهی به تصمیمات بازیگران غیردولتی فراهم می‌کند و این در حالی است که تصمیم‌گیری نهایی به بازیگران خصوصی واگذار می‌شود.

اطلاعات و توصیه

توزیع اطلاعات ابزاری منفعل است. اطلاعات ماهیت کلی دارد و با این هدف در اختیار مردم قرار می‌گیرد که آگاهی آنها را افزایش دهد تا آنها بتوانند انتخاب‌های آگاهانه‌تری داشته باشند.

توصیه و مشاوره که گاهی ترتیب و تحریک نیز نامیده می‌شود، متضمن فعالیت بیشتر دولت در مقایسه با توزیع اطلاعات است. این روش یا ابزار، تلاش سازمان یافته‌‌ای برای تغییر اولویت‌ها و اقدامات عوامل مورد نظر، به جای صرف دادن اطلاعات به آنها در مورد موقعیت خاص با امید به تغییر رفتار آنها به شکل مطلوب است.

به عنوان مثال برای جلوگیری از گسترش ایدز، دولت در خصوص تغییر رفتار، کار چندانی نمی‌تواند انجام دهد، ولی در عوض باید به دادن اطلاعات تکیه کند و امیدوار باشد که مردم به جای انجام اقداماتی که خطر ابتلا به بیماری را دارند، دست به انتخاب آگاهانه خواهند زد.

توصیه و ترغیب مزایایی دارد:

  • نقطه شروع خوبی برای دولت جهت مقابله با مشکلاتی است که راه‌حلی قطعی برای آنها وجود ندارد.
  • به کارگیری آن آسان است.
  • استفاده از این ابزار از نظر مالی و پرسنلی کم‌هزینه است، زیرا هیچ‌گونه تعهد مالی یا اجبار از سوی بوروکراسی را به دنبال ندارد.
  • توصیه با هنجارهای لیبرال دموکراسی سازگاری دارد.

اما توصیه و ترغیب در زمانی که نتایج فوری مورد نیاز است، ابزار بسیار ضعیفی است. دولت می‌تواند از این ابزار صرفاً برای نشان دادن اینکه درصدد است تا در مورد مشکل خاصی کاری انجام دهد، استفاده کند. حال آنکه واقعاً قادر به انجام کار خاصی نخواهد بود.

یارانه

یارانه به کلیه شکل‌های انتقال‌های مالی به افراد، شرکت‌ها و سازمان‌ها از سوی دولتها یا از طرف افراد، شرکت‌ها یا سازمان‌های تحت نظر دولت اشاره دارد. هدف از این انتقال، پرداخت پاداش مالی به فعالیت‌های مطلوب است تا از این طریق بتوان تصمیمات بازیگران اجتماعی در مورد هزینه‌ها و منافع بدیل‌های مختلف را تحت تأثیر قرار داد. یکی از مهم‌ترین انواع یارانه «امتیازات ویژه[1]» است. امتیاز ویژه اشاره دارد به هزینه‌هایی که در حمایت از اهداف ارزشمند در قالب شناسایی، پاداش یا تشویق کاری صورت می‌گیرد، ولی کلیه هزینه‌های دست‌یابی به هدف را پوشش نمی‌دهد. هزینه امتیازات از درآمدهای مالیاتی دولت پرداخت می‌شود و بنابراین به مصوبه قانونی نیاز دارد.

از دیگر نمونه‌های مهم یارانه «انگیزه‌های مالیاتی» است که شامل معافیت‌های مالیاتی در شکل‌های مختلف مانند بخشش مالیات معوقه، کاهش آنها یا استفاده از نرخ‌های ترجیحی مالیاتی است که هر یک مستلزم وضع یا حذف قانونی خاص است.

از دید حکومت‌ها انگیزاننده‌های مالیاتی بسیار مطلوب هستند، زیرا به کارگیری آنها مستلزم مقرراتی است که در مجموعه مصوبات پنهان است و نیازی به اعلام ندارد و بر این اساس، استقرار و ادامه آنها نسبتاً آسان است. برای استفاده ابزار انگیزه مالیاتی، از سازمان موجود مالیاتی استفاده می‌شود.

اوراق کمک هزینه یکی دیگر از شکل‌های یارانه است. این اسناد از سوی دولت به مصرف‌کنندگان کالا یا خدماتی خاصی ارائه می‌شود و ارزش پولی آنها ظاهری است. مصرف‌کنندگان نیز اوراق را به عرضه‌کنندگان کالای مورد نظر می‌دهند که آنها نیز به نوبه خود اوراق را برای بازخرید به دولت ارائه می‌دهند. برخلاف امتیازات که به تولیدکنندگان ارائه می‌شود و انتخاب مصرف‌کنندگان را محدود می‌کند، نظام اوراق کمک هزینه به مصرف‌کنندگان یارانه می‌دهند و امکان انتخاب نسبتاً آزاد آنها را در بازار فراهم می‌سازند.

پرداخت وام از سوی دولت با نرخ بهره‌ای کمتر از بازار نیز یکی دیگر از شکل‌های یارانه است.

مقرراتی که میزان تولید و فروش کالا یا خدمات خاصی را محدود می‌کنند. نیز به عنوان پرداخت یارانه به تولیدکنندگان تلقی می‌شوند. زیرا آنها می‌توانند قیمت‌ها را به شکل مصنوعی افزایش دهند.

خرید دولت از مصرف‌کنندگان محلی به قیمتی بالاتر از قیمت بازار نیز به نوعی پرداخت یارانه به تولیدکنندگان محلی است.

انواع یارانه به عنوان ابزار خط‌مشی مزایای متعددی دارند:

  • اگر بین خواست دولت از مردم و تمایل آنها سازگاری وجود داشته باشد، استفاده از این ابزار آسان‌تر است.
  • یارانه‌ها، از نظر اداره ابزار انعطاف‌پذیری هستند. زیرا افراد ذی‌نفع خود تصمیم می‌گیرند که چگونه در شرایط متغیر، عکس‌العمل نشان دهند.
  • با دادن امکان به افراد و شرکت‌ها جهت تدوین راهکار مشخص، این ابزار می‌تواند به نوبه خود، ابداع و نوآوی را ارتقا بخشد.
  • هزینه اداره و به کارگیری یارانه می‌تواند کمتر باشد زیرا به دریافت‌کنندگان بالقوه‌ای بستگی دارد که اظهار رضایت از آن را اعلام کنند.
  • یارانه‌ها از نظر سیاسی معقول‌تر هستند زیرا منافع حاصل از آن به افراد معدودی تعلق می‌گیرد، در حالی که هزینه آن بین افراد زیادی توزیع شود. در مجموع مخالفت نسبت به آن تضعیف است.

یارانه‌ها نارسایی‌هایی نیز دارند:

  • از آنجا که منابع مالی یارانه‌ها باید از منابع مالی موجود یا جدید تأمین شوند به کارگیری آنها اغلب دشوار است.
  • هزینه جمع‌آوری اطلاعات در مورد میزان یارانه مورد نیاز برای ترغیب رفتار مطلوب بسیار زیاد ا ست.
  • چون یارانه‌ها تأثیر غیرمستقیم دارند اغلب پیش از تشخیص دقیق تأثیرات، یک فاصله زمانی وجود دارد.
  • در مواردی که فعالیتی بدون یارانه نیز قابل اجرا باشد، پرداخت یارانه اضافی موجب می‌شود که افراد زیادی متقاضی دریافت آن شوند.
  • حذف آنها نیز به دلیل مخالفت افراد ذی‌نفع بسیار دشوار است.

مزایده حقوق مالکیت

بر مبنای این فرض که بازار غالباً مؤثرترین ابزار تخصیص منابع است، مزایده حق مالکیت، زمانی توسط دولت استفاده می‌شود که این حالت وجود نداشته باشد. این ابزار از طریق پیش‌بینی مقدار ثابتی از حقوق قابل انتقال برای مصرف منابع مشخصی شکل می‌گیرد و ایجاد کمبود تصنعی و فعال کردن ساز و کار قیمت از تأثیرات آن است. این منبع می‌تواند آب یا هوا یا فروش ماهی‌های انباری یا در مورد کالای دیگری باشد که کمیاب نیست، مگر آنکه اقدامات دولت باعث کمیابی آن شود. کسانی که مایلند از منابع بهره‌مند شوند، باید با شرکت در مزایده برای به دست آوردن این منبع کمیاب تلاش کنند.

خریداران بالقوه بر اساس ارزشی که برای منبع مورد نظر قائل هستند، پیشنهادهایی ارائه می‌دهند. کسانی که بیشترین مبلغ پیشنهادی را ارائه دهند، در مزایا برنده خواهند شد. بسیاری از دولت‌ها پیشنهاد کرده‌اند که استفاده از آلاینده‌های خطرناک را به این روش کنترل کنند.

مزیت‌های استفاده از مزایده حق مالکیت عبارتند از:

  • استفاده از مواد خطرناک محیطی را محدود می‌کند و در عین حال آن را در اختیار کسانی قرار می‌دهد که راه دیگری ندارند.
  • به کارگیری آن آسان است، دولت با تعیین حداکثر میزان کالا یا خدمات مجاز سقف را ثابت نگه می‌دارد و سپس به بازار اجازه نمی‌دهد که مابقی را سامان دهد.
  • مزایده ابزار انعطاف‌پذیری است که به دولت اجازه می‌دهد تا حد سقف را در صورت تمایل تغییر دهد و عناصر ذی‌ربط باید رفتار خود را بر این مبنا تطبیق دهند.
  • مزایده‌ها شرایط مطمئنی فراهم می‌آورند که تنها میزان ثابتی از فعایت مورد نظر انجام پذیرد.

استفاده از مزایده حق مالکیت نارسایی‌هایی نیز دارد که عبارتند از:

  • امکان معاملات قماری را افزایش می‌دهد و قمارکنندگان با ارائه پیشنهادهای بالا کلیه حقوق را در اختیار می‌گیرند.
  • غالباً کسانی که نمی‌توانند به هر دلیل این حقوق را بخرند، مجبور به تقلب می‌شوند.
  • مزایده‌هایی که به جای نیاز به تخصیص منابع بر توانایی پرداخت تکیه می‌کنند، موجب نابرابری می‌شوند و امکان مخالفت شدید از سوی افرادی را که باید برای خرید حق مالکیت یا حق بهره‌برداری مبلغی گزاف بپردازنده افزایش می‌یابد.

مالیات و پرداخت هزینه از سوی استفاده‌کننده

هدف اصلی مالیات، افزایش درآمد دولت برای جبران هزینه‌هاست. با وجود این مالیات می‌تواند به عنوان یکی از ابزارهای خط‌مشی برای ترغیب به یک رفتار خاص، جلوگیری از آن استفاده شود.

در اکثر کشورها برای تأمین مالی برنامه‌های تأمین اجتماعی از مالیات بر حقوق و دستمزد استفاده می‌شود. هدف از مالیات بر حقوق غالباً پیش‌بینی مالی برای تأمین اعتبار حوادث و خطرهای احتمالی مانند بیماری از کارافتادگی و بیمه بازنشستگی است. از مالیات‌ها می‌توان برای کاهش یک رفتار نامطلوب نیز استفاده کرد. برخلاف یارانه که انگیزه‌ای مثبت است و رفتار مطلوب را تشویق می‌کند، مالیات‌ها محرکی منفی هستند که رفتار نامطلوب را مورد تنبیه قرار می‌دهند. دولت با وضع مالیات بر کالا، خدمت یا فعالیت به طور غیرمستقیم می‌کوشد مصرف کالاها و خدمات یا انجام فعالیت خاصی را کاهش دهد. یکی از روش‌های مبتکرانه در زمینه استفاده از مالیات به عنوان یکی از ابزارهای خط‌مشی وضع مالیات مصرف‌کننده است. دولت برای رفتار خاصی «بهایی» قائل می‌شود که باید از سوی افراد خواهان انجام آن پرداخت شود.

مالیات بر مصرف‌کننده اغلب برای کنترل عوامل منفی خارجی استفاده می‌شود یک نمونه در زمینه کنترل آلودگی، پرداخت هزینه از سوی کسانی است که موجب آلودگی می‌شوند. نمونه مبتکرانه در مورد مالیات مصرف‌کننده در تلاش‌های دولت سنگاپور در زمینه کنترل ترافیک مرکز شهر دیده می‌شود. بررسی‌ها نشان می‌دهد که این نوع مالیات، تأثیر به سزایی در کاهش تراکم ترافیک در مرکز شهر داشته است.

مهم‌ترین مزایای مالیات‌ها و پرداخت‌های هزینه از سوی مصرف‌کنندگان عبارتند از:

  • به کارگیری آنها آسان است. زیرا افراد را قادر می‌سازند تا به تدریج راهکارهایی برای پرداخت مالیات‌ها به منظور کاهش هزینه‌ها پیدا کند.
  • این ابزار، انگیزه مالی مستمری برای کاهش فعالیت نامطلوب فراهم می‌سازد. از آنجا که کاهش مالیات‌ها از سوی شرکت‌ها باعث کاهش هزینه‌ها و افزایش منافع آنها می‌شود. به حداقل رساندن فعالیت مورد نظر به نفع خود شرکت‌ها خواهد بود.
  • مالیات مصرف‌کننده باعث افزایش نوآوری می‌شود. زیرا شرکت‌ها را تشویق می‌کند تا به دنبال راهکارهای ارزان‌تر باشند.
  • آنها ابزار انعطاف‌پذیری هستند، زیرا دولت تا رسیدن به میزان مطلوب فعالیت مورد نظر، نرخ‌ها را تعدیل می‌کند.
  • طرح‌های ذی‌ربط به میل خود نسبت به مالیات یا عوارض استفاده‌کننده، عکس‌العمل نشان می‌دهند.
  • آنها از نظر اداری نیز مطلوب هستند، زیرا مسئولیت کاهش فعالیت مورد نظر به عهده افراد و شرکت‌هاست و همین امر نیاز به سازمان اداری برای اعمال آنها را کاهش می‌دهد.

نارسایی‌هایی در مورد مالیات‌ها و عوارض مصرف‌کنندگان نیز وجود دارد:

  • به کارگیری آنها مستلزم اطلاعات وسیع برای تعیین میزان درست مالیات‌ها یا هزینه‌ها برای دست‌یابی به رفتار یا فعالیت مطلوب است.
  • در طی زمانی که فرآیند آزمایش برای رسیدن به نقطه مطلوب در جریان است، امکان تخصیص نامطلوب منابع وجود دارد.
  • در زمان بحران که اقدام سریع مورد نیاز است این ابزارها مؤثر نیستند.
  • به دلیل تکیه بر تصمیمات شخصی، امکان برنامه‌ریزی دقیق وجود ندارد.
  • به کارگیری این ابزار متضمن هزینه‌های اداری زیاد و احتمالاً مخرب
به اشتراک گذاشتن.

درباره نویسنده

کاندیدای دکتری مدیریت دولتی- خط مشی گذاری و سیاستگذاری دانشگاه تهران، مشاور حوزه سیاستگذاری علم و فناوری، بودجه ریزی و فناوری اطلاعات

کامنت